Ảnh hưởng của tình trạng xơ vữa động mạch đối với tuần hoàn máu
Xơ vữa động mạch là tình trạng mỡ, cholesterol, tế bào viêm và canxi tích tụ thành mảng trong thành động mạch, khiến lòng mạch hẹp lại và thành mạch cứng đi. Hậu quả trực tiếp là máu tới các cơ quan giảm: tim thiếu máu gây đau thắt ngực, não thiếu máu gây đột quỵ, chân thiếu máu gây đau khi đi bộ, và ở nam giới là rối loạn cương. Xơ vữa tiến triển âm thầm trong nhiều năm, vì vậy hiểu và kiểm soát yếu tố nguy cơ sớm là điều quan trọng nhất.
Xơ vữa hình thành qua những giai đoạn nào
- Tổn thương nội mạc: lớp lót trong mạch bị hại bởi huyết áp cao, khói thuốc, đường huyết cao, LDL cao.
- Thâm nhiễm mỡ: LDL đi vào thành mạch, bị oxy hóa, thu hút bạch cầu.
- Vệt mỡ: bạch cầu ăn mỡ trở thành tế bào bọt, tích tụ thành vệt mỡ, có thể thấy từ tuổi trẻ.
- Mảng xơ vữa: tế bào cơ trơn di chuyển tới, tạo vỏ xơ bao lõi mỡ; mảng dày dần, có thể vôi hóa.
- Biến chứng: mảng làm hẹp nặng lòng mạch, hoặc nứt vỡ tạo cục máu đông gây tắc mạch cấp.
Mỡ máu cao đóng vai trò trung tâm ở giai đoạn 2 và 3. Bài nguy hại từ mỡ máu cao giải thích các chỉ số cần theo dõi.
Tuần hoàn bị ảnh hưởng theo hai cách
Hẹp lòng mạch
Khi mảng xơ vữa chiếm một phần lòng mạch, lưu lượng máu lúc nghỉ có thể vẫn đủ, nhưng khi cơ quan cần nhiều máu hơn (tim khi gắng sức, cơ chân khi đi bộ, dương vật khi cương) thì không đáp ứng được. Đó là lý do triệu chứng thường xuất hiện khi gắng sức trước.
Mất khả năng giãn nở
Mạch máu khỏe có thể giãn rộng khi cần nhờ oxit nitric. Thành mạch xơ cứng và nội mạc tổn thương làm mất khả năng này. Ngay cả khi lòng mạch chưa hẹp nhiều, khả năng điều chỉnh lưu lượng đã kém đi. Đọc thêm về cơ chế co giãn thành mạch.
Biểu hiện theo từng vùng cơ thể
| Vùng bị ảnh hưởng | Biểu hiện có thể gặp |
|---|---|
| Động mạch vành (tim) | Đau thắt ngực khi gắng sức, khó thở, nhồi máu cơ tim |
| Động mạch cảnh, mạch não | Thiếu máu não thoáng qua, đột quỵ: méo miệng, yếu nửa người, nói khó |
| Động mạch chân | Đau bắp chân khi đi bộ, chân lạnh, vết loét lâu lành |
| Động mạch thận | Tăng huyết áp khó kiểm soát, suy giảm chức năng thận |
| Động mạch vùng chậu, dương vật | Rối loạn cương, giảm cương buổi sáng |
Nhiều người không có triệu chứng cho đến khi xảy ra biến cố cấp. Vì vậy những dấu hiệu sớm như rối loạn cương hay đau chân khi đi bộ đáng được coi trọng.
Ai có nguy cơ cao
- Nam giới, tuổi tăng dần.
- Hút thuốc lá, kể cả thuốc lá điện tử và hút thụ động thường xuyên.
- Tăng huyết áp, đái tháo đường, mỡ máu cao.
- Béo bụng, ít vận động.
- Tiền sử gia đình có người bị bệnh tim mạch sớm.
- Bệnh thận mạn, bệnh viêm mạn tính.
Chẩn đoán xơ vữa như thế nào
Bác sĩ thường bắt đầu bằng khám lâm sàng, đo huyết áp, xét nghiệm mỡ máu, đường huyết, chức năng thận. Tùy vùng nghi ngờ, có thể làm thêm:
- Siêu âm Doppler động mạch cảnh, động mạch chân.
- Đo chỉ số huyết áp cổ chân - cánh tay (ABI) để đánh giá mạch chân.
- Điện tâm đồ, nghiệm pháp gắng sức, chụp CT mạch vành khi cần.
- Siêu âm Doppler dương vật trong một số trường hợp rối loạn cương.
Phòng ngừa và làm chậm tiến triển
Xơ vữa không thể xóa bỏ hoàn toàn, nhưng có thể làm chậm và ổn định mảng xơ vữa, giảm nguy cơ biến cố:
- Bỏ thuốc lá: thay đổi quan trọng bậc nhất.
- Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu: theo mục tiêu bác sĩ đặt ra, bằng lối sống và thuốc khi cần. Xem bài kiểm soát huyết áp.
- Vận động đều: giúp cải thiện chức năng nội mạc và phát triển tuần hoàn bàng hệ.
- Ăn uống lành mạnh: nhiều rau, cá, đậu, hạt; ít muối, ít mỡ động vật, ít đường.
- Giữ cân nặng và vòng bụng hợp lý.
Những người đã có bệnh tim mạch do xơ vữa thường phải dùng thuốc lâu dài như statin, thuốc chống kết tập tiểu cầu. Không tự ý ngưng thuốc.
Xơ vữa và việc dùng thuốc điều trị rối loạn cương
Người có xơ vữa động mạch vành thường đang dùng nhiều thuốc tim mạch. Thuốc ức chế PDE5 như tadalafil không được dùng cùng nitrat, và cần thận trọng với người có bệnh tim không ổn định, vì hoạt động tình dục cũng là một dạng gắng sức. Bác sĩ cần đánh giá tim mạch trước khi kê thuốc. Thông tin chi tiết có trong bài tương tác giữa Cialis và thuốc tim mạch.
Tuần hoàn bàng hệ: cơ thể tự tìm đường vòng
Khi một động mạch bị hẹp từ từ trong nhiều năm, cơ thể có thể phát triển các nhánh mạch nhỏ nối vòng qua chỗ hẹp, gọi là tuần hoàn bàng hệ. Đây là lý do một số người có động mạch hẹp đáng kể nhưng triệu chứng lại nhẹ. Vận động đều đặn, đặc biệt đi bộ có giám sát ở người bệnh động mạch chân, được cho là giúp thúc đẩy quá trình thích nghi này và cải thiện quãng đường đi được trước khi đau.
Tuy nhiên tuần hoàn bàng hệ có giới hạn. Nó không thay thế được động mạch chính khi nhu cầu máu tăng cao, và không bảo vệ khỏi nguy cơ mảng xơ vữa nứt vỡ gây tắc mạch đột ngột. Vì vậy, dù triệu chứng có cải thiện nhờ tập luyện, người bệnh vẫn cần duy trì thuốc và tái khám đúng hẹn. Với những trường hợp hẹp nặng, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp nong, đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu để tái lập dòng máu.
Khi nào cần cấp cứu
Gọi cấp cứu ngay nếu có đau ngực dữ dội kéo dài, đau lan ra tay, hàm, khó thở, vã mồ hôi; hoặc đột ngột méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, nhìn mờ. Thời gian là yếu tố quyết định trong điều trị nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
Câu hỏi thường gặp
Xơ vữa động mạch có chữa khỏi được không?
Hiện chưa có cách xóa bỏ hoàn toàn mảng xơ vữa. Điều trị tập trung vào làm chậm tiến triển, ổn định mảng và giảm nguy cơ biến chứng bằng lối sống, thuốc và can thiệp khi cần.
Người trẻ có bị xơ vữa động mạch không?
Quá trình xơ vữa có thể bắt đầu từ tuổi trẻ, đặc biệt ở người hút thuốc, béo phì, mỡ máu cao di truyền. Triệu chứng thường xuất hiện muộn hơn, nhưng phòng ngừa nên bắt đầu sớm.
Rối loạn cương có thể báo trước bệnh tim bao lâu?
Thời gian thay đổi tùy người và không thể dự đoán chính xác. Điều quan trọng là khi xuất hiện rối loạn cương, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ, nên kiểm tra tim mạch sớm.
Ăn kiêng có làm tan mảng xơ vữa không?
Chế độ ăn lành mạnh giúp kiểm soát mỡ máu và làm chậm tiến triển, nhưng không làm mảng xơ vữa tan hoàn toàn. Hãy kết hợp vận động, bỏ thuốc lá và điều trị theo chỉ định.
Bài liên quan

Đái tháo đường và rối loạn cương: mạch máu bị ảnh hưởng thế nào
Hơn một nửa nam giới mắc đái tháo đường sẽ gặp rối loạn cương. Nhân Ngày Đái tháo đường 14/11, tìm hiểu cơ chế mạch máu, thần kinh và cách giảm nguy cơ.

Ngày Quốc tế Nam giới 19/11: 6 chỉ số tim mạch đàn ông nên biết
Nhân Ngày Quốc tế Nam giới 19/11, điểm lại 6 chỉ số tim mạch đàn ông nên biết: huyết áp, đường huyết, mỡ máu, vòng eo, nhịp tim và thói quen thuốc lá, rượu bia.

Trời lạnh huyết áp tăng: cách đo huyết áp tại nhà cho nam giới
Khi trời lạnh, mạch máu co lại khiến huyết áp tăng. Hướng dẫn nam giới tự đo huyết áp tại nhà mùa đông: thời điểm, cách ghi, ngưỡng 135/85, khi nào đi khám.

Tiệc tất niên và hội chứng tim ngày lễ: rượu bia với nhịp tim
Uống nhiều rượu bia dịp tất niên có thể gây rối loạn nhịp tim ở cả người khỏe mạnh, gọi là hội chứng tim ngày lễ. Dấu hiệu, ai dễ gặp và cách vui tiệc an toàn.